Nieuwe tijden

Deze financiële en economische crisis noopt sterker dan alle voorgaande crises tot een grondige heroriëntatie. We hebben namelijk ook nog eens te maken met een klimaatcrisis en een grondstoffencrisis. Met alle geopolitieke manipulatie die erbij komt kijken. In de strategische regio’s Irak, Georgië en Afghanistan vechten ze elkaar om oliebelangen de tent uit, in Kongo om kobalt, in Bolivia om Lithium, in Kenia en Rwanda om landbouwgrond en in de bezette gebieden rond Israel om waterputten. Het is evident dat deze crises een samenhang vertonen. En als er een samenhang is, dringt de vraag zich op of er ook een gemeenschappelijke oorzaak aan te wijzen is. Een Act of God? Hebzucht? Een mentaliteitscrisis? Wat zeker meespeelt is de toename van de wereldbevolking. Die is tussen 1950 en 2008 met 150 procent gegroeid van 2,5 naar 6,7 miljard aardbewoners. In diezelfde periode is de mondiale productie vervijfvoudigd. Tel daarbij op de enorme economische groei in landen als Brazilië, Rusland, China en India en een kind kan de was doen.

Met het verdrag van Kopenhagen in aantocht is het aannemelijk dat vanaf 2010 dwingender – dus minder vrijblijvend – wordt toegewerkt naar een duurzame economie. Te beginnen met een duurzame energievoorziening. Het staat immers onomstotelijk vast dat de fossiele reserves op raken. Dat stond vijftig jaar geleden ook al vast, maar toen was Peak oil nog niet in zicht. Wil het vrije Westen zijn politieke lot niet in handen leggen van staatsgeleide economieën als Rusland en het Midden-Oosten of in een prijsopdrijvend end game met China en India terecht komen, dan is een meer autarkische energievoorziening onvermijdelijk. Met het recente besluit van dit kabinet voor een volgend windpark in de Noordzee, komt de langverwachte energietransitie in Nederland weer een stapje dichterbij. Er spreekt vertrouwen uit. Het perspectief Masterplan Zeekracht, een Nederlands plan om rond 2050 Noordwest-Europa met wind- en zonne-energie helemaal onafhankelijk te maken van fossiele brandstoffen, lijkt daarmee iets minder ver weg. Een gegarandeerde energietoevoer tegen een vaste prijs levert, behalve economische en ecologische winst, ook duurzame werkgelegenheid op. Dat moet alle overheden rond de Noordzee aanspreken.

Hand in hand

Er wordt op dit moment veel verwacht van onze overheid. Misschien teveel. Maar dat komt omdat er afgelopen twintig jaar heel veel werd verwacht van de markt. Misschien teveel. Voor verdere liberalisering en marktwerking krijgt in Den Haag niemand nog de handen op elkaar. En in Brussel kan even geen commissaris de Lissabon Agenda (flexibilisering arbeidsmarkt naar Amerikaanse snit) vinden. Europa, inclusief Nederland, lijkt het geloof in marktwerking en deregulering te hebben verloren.

Er zijn volgens vooraanstaande economen nog wel sectoren waar prestatiecontracten en productiequota geen kwaad kunnen, zoals in het hoger onderwijs en de woningmarkt. Maar je hoeft geen helderziende te zijn om te voorspellen dat dit kabinet het publieke belang niet snel meer uitlevert aan de markt. Het verschil tussen efficiëntie en effectiviteit is vaker een praathuis zonder uitgang gebleken. Op kritische factoren als prijs en kwaliteit bekruipt de consument in elk geval het gevoel dat hij door de overheid met zijn marktwerking het bos in is gestuurd, waar hij het verder maar voor het uitzoeken heeft: zie bijvoorbeeld de Amsterdamse taximarkt.

Misschien is de PPS dan een mooi referentiemodel voor de toekomst: de efficiëntie van de markt, de objectieven van de overheid. Een model dus waarbij MVO en verlicht eigenbelang hand in hand gaan. Om het in één lange zin te zeggen: een optimum, waarbij een zelfbewuste overheid ondernemingen stimuleert om met een duurzaam rendement op een duurzame wijze die duurzame producten op de markt te brengen waar een kritische consument bereid voor is een faire prijs te betalen.

Een bos van hefbomen

Risicokapitaal kan en wil niks anders dan een hoger rendement. De druk die daarvan uitgaat is opbouwend, zolang er een reële economie onder draait die al dat vermogen op een organisch manier kan absorberen en laten renderen. Niet teveel dus, maar ook niet te weinig. En dat is precies wat er mis was/is. De invloed van risicokapitaal op de verdiencapaciteit van ondernemingen was eerst structureel te groot vanwege een overliquiditeit en is nu structureel te groot vanwege een onderliquiditeit. De overliquiditeit schroefde de leverage van banken steeds verder op en manipuleerde telkens weer ergens anders een kunstmatige bubbel: aandelenmarkt, internetbedrijven, grondstoffenmarkt, huizenmarkt en uiteindelijk in de kredietmarkt zelf, waarin het kapitaal zijn eigen kannibaal geworden is. Niet bepaald een stabiel financieel klimaat. Hoe groot de hefboom is die het freischwebende Kapital onder de economie heeft gezet, blijkt uit het feit dat de hele financiële sector wereldwijd in nog geen jaar tijd van steenrijk opeens straatarm geworden is.

Maar het gaat dieper dan nu alleen te wijzen naar het even pijnlijke als langzame proces van de-leveraging. Natuurlijk moeten de risicomodellen worden aangepast en het risicogedrag geëvalueerd. Maar men zal zich hopelijk toch ook afvragen hoe de boardroom van banken controle houdt op wat zich in de dealingroom afspeelt. Daar zitten namelijk quants als Nick Leeson en Jérôme Kerviel aan de knoppen te draaien. Welke expertise is dan onder raden van bestuur nodig en welke prikkels kunnen daar mogelijk troeblerend werken? En voor wat betreft de externe controle: de Europese commissie verkleint de balans van banken die aan het infuus van de overheid liggen door die banken op te knippen. Bij ING was dat bijvoorbeeld 1.300 miljard. Twee keer ons BNP. Kijk naar IJsland en je weet hoe het mis kan lopen. Daar torst elke IJslander een schuld van vier miljoen euro. Met dank aan de banken.

Dat opknippen vergemakkelijkt meteen het nationale toezicht en het toezicht van een nieuw Europees toezichthoudend instituut. Een andere mogelijkheid was geweest om grote banken per land een eigen winst- en verliesrekening aan te laten houden. Zo houden overheden de leverage in toom en spijkeren ze het geld aan de grond vast. Daar valt wat voor te zeggen, want nu wordt het lokale bedrijfsleven opeens geconfronteerd met het feit dat het geglobaliseerd is omdat hun bank zijn risico’s mondiaal heeft gespreid. We zouden ons zelfs af mogen vragen of systeembanken eigenlijk wel beursgenoteerd mogen zijn. Tenslotte wordt nu de prestatiedruk van aandeelhouders doorgegeven aan de onderliggende economie. En dat leidde in één rechte lijn tot het onderschatten van de risico’s en het overschatten van de kansen.

Kapitaaldruk

Er zijn legio voorbeelden van de positieve invloed van risicokapitaal op de economie. Met name durfinvesteerders in jonge sectoren als bio-technologie, game-industrie en internettechnologie zijn van onschatbare waarde voor een economie gebleken. Net als voor veel duurzaamheidsprojecten en schone technologie. Maar door de bank genomen heeft het samenspel van bankwezen, activistische aandeelhouders en beurswezen het ondernemingsmodel uit zijn voegen getrokken. Met de bonussen als tractor.

In een speedmars naar superreturns op investeringen draaien bedrijven, bestuurders en beleggers dol in een extreem volatiel, professioneel onbevredigend, instabiel en uiteindelijk destructief stelsel. Deels overigens met dank aan de Fed, die sinds 2000 de motor van de overbesteding in de VS op een onnatuurlijk lage rente liet doldraaien. Kapitaaldruk gaf ook de aanzet tot de wildgroei in de beloningssfeer die de top vervreemdde van de eigen werkvloer. Een jaarsalaris van 400 keer modaal is lastig anders uit te leggen dan dat het aandeelhouders niet uitmaakt wat de dienstdoende chef verdient, zolang hij maar doet wat zij zeggen. Immers: welke tegenprestatie rechtvaardigt zo’n salaris?

Hocus focus

Is het mogelijk om fiscale kaders te ontwerpen die onze economie versneld en structureel de gewenste richting uitsturen? Kaders bijvoorbeeld volgens het principe van minder belasting op arbeid en meer belasting op energie- en milieubelastende activiteiten. Dat kan voor werknemers, producenten en overheid een budgetneutrale operatie worden. Dus zo’n plan zou in de SER kunnen worden uitgedokterd. Je ziet dat er een enorme stimulans van uitgaat. Neem een maatregel als de 14 procent (ipv 25) bijtelling op zuinige auto’s. Dat beïnvloedt rechtstreeks het koopgedrag van fleetmanagers en daarmee de concurrentiepositie van automerken. Het aantal geleasede auto’s met een fiscale bijtelling van 14% is in 2008 bijna vertienvoudigd (!) De tijdelijke subsidie op het aanbrengen van dubbel glas op huizen van vóór 1995 is een ander voorbeeld. En dat zijn dan nog maar incidentele en kleinschalige maatregelen. Wat te denken als er een grootschalig, samenhangend raamwerk komt? Daar zou de financiële industrie dienstverlenend aan gemaakt kunnen worden. En wel zodanig dat de financiële hocus focus tot onderdeel van een innovatieve oplossing wordt gemaakt, zoals die de laatste twee decennia is verworden tot de oorzaak van het probleem.

Trots

Het goede nieuws is dat zo’n crisis eindig is. En hij eindigt altijd met nieuw elan, als hij tenminste niet in een oorlog eindigt. Hoewel eindig, hoeven we ons echter geen illusies te maken dat we in 2010 wakker zullen worden in een nieuwe wereld. Die zal nog steeds worden gedicteerd door de systemen, emoties en processen zoals wij die nu kennen. Maar dat het straks weer business as usual zal zijn, zou ook wat al te cynisch zijn. Ergens tussen naïviteit en cynisme ligt onze toekomst. Zeg maar tussen Telegraaf en Volkskrant.

Om te beginnen kunnen we de verlossing van de menselijke aard gevoeglijk vergeten. Het eigenbelang als leidend beginsel vervangen door een collectief belang is een duurbetaald experiment dat niemand nog eens wil herhalen. Maar het is een kwestie van maatvoering: de nadruk lag vanaf Reagan tot en met het Bushisme iets teveel op het Laissez en te weinig op het faire. Iets minder hebzucht en wat meer eerzucht en zou Westerse economieën geen kwaad doen. Anders gezegd: iets minder markt en wat meer moraal. Wat minder spullen die we niet zouden missen als ze ons niet zo opgedrongen werden en wat meer trots op onze bijdrage aan een nieuwe, meer rechtvaardige, gezonde en schone wereld. Never waste a good crisis.

Waterbeeldspraak

Het slechte nieuws is natuurlijk dat we een volgende vastloper niet kunnen voorkomen. Af en toe uitglijden over een bananenschil hoort bij de ontwikkelingsgeschiedenis van de homo economicus. We hebben al acht eeuwen financiële crises. Het zit ingebakken in de markteconomie. Innovatie is de drijver van de groei, maar we overdrijven. Na een eerste reële groei, worden we euforisch en denken dat de wereld definitief veranderd is, dat er een ‘nieuwe economie’ zal ontstaan. En die verbeelding gaat met ons aan de haal. En die kan er mee aan de haal gaan omdat risicomodellen nooit het hele plaatje laten zien. In modellen zou de meest onwaarschijnlijke 1 procent op de curve in het risicomanagement meer aandacht verdienen dan de 99 meest waarschijnlijke procenten. Maar dat gebeurt natuurlijk niet, waardoor managers, handelaren, fondsbeheerders en consumenten er na verloop van tijd op gaan rekenen dat het steeds gaat zoals het ging: omhoog. De mens is ongeneeslijk optimistisch. Dat is geen oordeel, laat staan een veroordeling. Slechts een constatering. Voorkomen mag dan wel beter zijn dan genezen, maar dan moeten we wel eerst accepteren dat we wat mankeren. En dat zal niet snel gebeuren. En daarom vinden we als calculerende burgers de premie (investering) voor een verzekering (bijvoorbeeld dijkverhoging) weggegooid geld zolang niet onomstotelijk vaststaat dat zich het risico (overstroming) ook openbaart (1953). Kortom: het verhaal van de wal en het schip, het kalf en de put en de kruik die te water gaat tot ie barst. Met zoveel waterbeeldspraak zouden we beter moeten weten.

Turbostaat

Van grotere afstand maakt de mensheid op dit moment een transitieproces door. En omschakeling van een wereldeconomie die op fossiele brandstof draait naar een wereldeconomie die op herwinbare energie draait, met kernenergie en CO₂ afgevangen steenkoolcentrales als tussenoplossing. De rol van overheden in dat proces is cruciaal. De metafoor van een rentmeester is dan te passief. De staat moet de betrouwbare spelverdeler willen en durven zijn op een vrije markt die zichzelf gevangen houdt in eendoodlopende straat die “Vraag & Aanbod” heet: omdat consumenten onvoldoende bereid zijn meer te betalen voor duurzame producten, bieden producenten die producten niet aan. En omdat producenten onvoldoende bereid zijn om duurzame producten aan te bieden, kunnen consumenten daar ook niet voor kiezen. Zo’n kip en ei verhaal is meteen ook een Gordiaanse knoop. En hoeveel kansen krijgen overheden om dergelijke knopen door te hakken? Presidenten als Sarkozy en Obama lijken dat turbostaatsmodel te begrijpen.

Wanneer een overheid eenmaal heeft gekozen voor een duurzame energievoorziening, valt niet in te zien waarom zij de trend naar een duurzame economie niet verder zal doortrekken. Ook al omdat de klimaatcrisis elke economische crises dieper inkleurt. Het brengt consumenten en producenten in een manisch-depressieve dispositie die niet bevorderlijk is voor een gezonde economie op de lange termijn. Anders gezegd: het vertrouwen van consumenten en producenten zal er zienderogen op vooruitgaan als we de opwarming van de aarde onder controle krijgen. En er is nog een megatrend die aannemelijk maakt dat in dat transitieproces zitten: een duurzame economie sluit beter aan bij de demografische ontwikkeling in een Europa dat in sneltreinvaart ontgroent en vergrijst. Daar past een kalmer tempo bij. Van presto naar andante en van volume naar kwaliteit. Ook daar moet een economie zich op instellen.

De middle-manager

Trappend naar beneden
Hijgend uit zijn kraag
Zo fietst de middle-manager
Over het glooiend stedelijk tapijt
Brug opwaarts, wind tegen
Het hoofd getrokken
tussen cynische schouders
Als een zeldzame schildpad
In het voortbestaan bedreigd.

Bij het passeren
Zie ik zijn handen
Als geschilde schorseneren
Wortelig aan het stuur geslagen
Hoor de ketting – oh neen
Het zijn de tanden die knarsen
Van het verbeten gesprek
Waarin hij met zichzelf
verwikkeld is;
Het gaat
Vermoed ik
over iets
in die zwartlederen tas
achterop
Die berst van notities
Vol wilde onderstrepingen
Woeste doorhalingen
En onbegrijpelijke annotaties.

Een langgerekte, taaie druppel slingert,
op de maat van denkbeeldige marsmuziek,
- het ritme der galeien -
onder aan het puntje van zijn neus.
De glinster breekt het ochtendgloren
In duizend afzonderlijke kleuren.

En al gebeurt het
Letterlijk onder zijn neus,
Hij ziet het niet.

Oh collega’s, oh superieuren, oh ondergeschikten:
wilt gij echt weten wat er door hem heengaat,
nu, voordat hij u straks
met een afgemeten ‘goedemorgen’ begroet?

Eerder gepubliceerd in Management Team

Mooie bananen, prachtige pruimen

Net als Obama erfde ook president Jimmy Carter van zijn Republikeinse voorgangers een zinkend schip van staat vol economische en financiële gaten. De machinekamer stond al half onder water en het orkest was opgehouden met spelen. Al maanden geen loon. Somberte alom. Een van zijn spindokters stelde voor om het woord ‘crisis’ te vervangen door ‘banaan’. Dat zou mensen minder somber stemmen en de economie er eerder bovenop brengen. Toen een dik jaar geleden de crisis op de Nederlandse kust aanspoelde, waarschuwden bankiers dat we elkaar niet de put in moesten praten. Maar toen in de jaren daarvoor de hefbomen tot in de hemel groeiden, zwegen ze in alle talen. Niemand die toen voorstelde om in plaats van het woord ‘hausse’ bijvoorbeeld het substantief  ‘pruim’ te gebruiken. Als we anticyclisch vrolijk moeten zijn, dan ook anticyclisch narrig.

Omkoping

Met het principe van aandelen in het eigen bedrijf is niets mis. Integendeel. Maar bestuurders worden meer ondernemer als ze die opties tegen een korting van vijftig procent mogen kopen in plaats van ze voor honderd procent cadeau te krijgen. Daar spreekt pas vertrouwen in de onderneming en het eigen beleid uit. Dat zou een mooie aanpassing zijn van al die bonusafspraken die binnen een wel heel erg beschermende omgeving tot stand komen. En daar kleeft een risico aan. Als ondernemingsbelang en eigenbelang nevengeschikt worden gemaakt, valt objectief niet vast te stellen of ceo’s de juiste beleidsbeslissingen nemen. Wat te denken van Rijkman Groenink die 26 miljoen euro opstrijkt wanneer hij zijn bank na falend beleid in de uitverkoop gooit? Of de 80 miljoen die Jan Bennink kreeg door Numico aan zijn vroegere werkgever Danone uit te spelen? Hoeveel licht valt er tussen die voorbeelden en de definitie van omkoping?

Die nevengeschiktheid ziet er zo uit: ondernemingsbelang = aandeelhoudersbelang = koerswinst = bonus = eigenbelang. Dat gegeven staat op gespannen voet met het hele idee van waardecreatie op lange termijn. Bovendien: geld dat in zulke mate niet met werken wordt verdiend, maar met de positie alleen, ondergraaft het arbeidsethos. Niet alleen in de betreffende onderneming, maar in de hele samenleving. Zeker waar dat ook nog eens leidt tot spiegelgedrag van bestuurders in de publieke en semi-publieke sector. Het vergroot de twijfel aan het kritische oordeelsvermogen van commissarissen die zo eerder medeplichtig dan onafhankelijk lijken. En het vergroot de woede in een samenleving die toch al tekenen van desintegratie vertoont.

Spiegelbeeld, vertel eens even…

Bedrijven zijn geen verhandelbare kasstromen, arbeidsplaatsen geen productie-units die per opbod verkocht kunnen worden. Daar zijn ondernemingen voor een samenleving te kostbaar voor. Met hun energie, creativiteit, doelmatigheid en innovatieve vermogen zijn bedrijven, samen met techniek en wetenschap, onze enige hoop voor een duurzame toekomst. Een overheid mag het niet laten gebeuren dat plotseling het tapijt onder de voeten van het bedrijfsleven vandaan getrokken wordt. Ondernemingen verdienen een stabiel en voorspelbaar financieel klimaat. Zeker, ook ondernemingen zijn niet perfect: de top is vaak teveel manager en te weinig ondernemer, het middelmanagement te controlegericht, de procedures te bureaucratisch, de medewerkers ongemotiveerd. Op die punten moet de markt vrijelijk haar werk kunnen doen. Ook dat is een overheid verplicht te bewaken.

Ondernemingen ontkomen er onder de gegeven omstandigheden niet aan om te herstructureren en de kapitaalbalans klaar te maken voor de toekomst. Een oproep om nu te investeren in duurzaamheid of klanttevredenheid klinkt dan gratuit. Maar als straks een nieuwe economische lente aanbreekt, schijnt de voorjaarszon misschien over een heel ander landschap. Hoe ziet dat landschap er uit?

• Autonome groei staat weer voor intrinsieke ondernemingskracht
• Overnames zullen nog wel plaatsvinden, maar dan dichter bij huis
• Behalve overnames blijven nieuwere vormen van samenwerking nadrukkelijk in beeld: joint ventures, licensing, deelneming, strategische allianties, internationale kartelvorming, lange termijn afspraken en voorwaartse en achterwaartse ketenintegratie
• Binnen ondernemingen wordt het eigen vermogen weer belangrijker dan vreemd vermogen
• Het primaire bedrijfsproces komt weer centraal te staan:  minder volumegedreven, meer kwaliteitsbewust
• De klant wordt komt weer in beeld als koning in plaats van cash dispenser alleen

Inderdaad het spiegelbeeld van de afgelopen twintig jaar. Wat te doen? In ruil voor een kalmer beursklimaat, zouden ondernemingen meer van hun eigen kracht uit mogen gaan. Want de enige reden dat we de markt boven de staat verkiezen, is vanwege de variëteit aan producten die bedrijven ons bieden. Dus:

• Stimuleer intern ondernemerschap
• Programmeer innovatie
• Bevorder creativiteit
• Herijk het bonussysteem
• Beloon loyaliteit
• Verbeter de operational excellence
• Bevorder klanttevredenheid
• Verbind de binnenwereld met de buitenwereld

Op die zaken zouden aandeelhouders ondernemingen best mogen aanspreken. Graag zelfs.

Het bevel van Odysseus

Waar het gaat om verandering, vernieuwing en verbetering is het niet gewaagd te voorspellen dat beloning, beloningsstructuur en reputatiemanagement komende jaren nadrukkelijk in het teken komen te staan van moreel leiderschap, responsible leadership, ethisch leiderschap of welke andere naam er ook aan gegeven zal worden. Wellicht dat remuneratiecommissies daar de criteria voor het bonusbeleid op zullen toesnijden. Misschien is de meest eenvoudige maatregel het voorschrift dat een raad van bestuur en een raad van commissarissen voor minstens de helft uit vrouwen moet bestaan. Dat leidt hoogstwaarschijnlijk tot een aansturing die minder gericht is op korte termijn scoren en meer op lange termijn koesteren. Daarnaast lijkt het logisch om de bonus ook afhankelijk te maken van de mate van medewerkers- en klanttevredenheid. En tenslotte zou het toevoegen van een werknemerscommissaris en een klantcommissaris leiden tot een meer evenwichtig beleid bij die ondernemingen die het regelmatig op de heupen krijgen.

De overheid zou meer sturend mogen zijn, waar het bonusafspraken betreft. Misschien zelfs in EU verband. Zelfregulering op het niveau van individuele ondernemingen werkt niet. Dat is hetzelfde als afspreken dat een reiger geen kikkers meer uit de sloot mag vissen. Een onmogelijke opgave. Weerstand bieden aan bonusgeld is haast het onmenselijke vragen. Alleen Odysseus beval zijn makkers hun oren met bijenwas dicht te stoppen en hem vast te binden aan de mast van zijn schip toen hij het eiland van de Sirenen naderde. Op die manier zou hij wel hun betoverende gezang horen, maar niet in hun klauwen terecht komen. ‘Hoe harder jullie mij zien schreeuwen’, zei Odysseus tegen zijn mannen, ‘hoe strakker jullie mij moeten vastbinden.’ Is de kredietcrisis niet het bevel van de markt richting overheid om zichzelf te disciplineren?